خاک وآب; سرچشمه زندگی

خاک وآب; سرچشمه زندگی

مقدمه: خاک و آب دو منبع طبیعی مهم زندگی شناخته می شوند و زیربنای تولید محصولات کشاورزی بشمار میروند. خاک کشاورزی ( تا عمق 20 تا 30 سانتی متر) حاوی مواد آلی و معدنی بوده و مخزن انواع موجودات زیستی است. تشکیل یک سانتی متر خاک سطحی تا 800سال طول می کشدو به بعنوان منبع غیر قابل تتازه پذیر محسوب می شود. خاک کشاورزی در روز جاریه با مشکلات عمده ای همچون فرسایش،آلودگی، شوری، افت مواد آلی و غیره مواجه است که مشارکت مردمی اصلاح و بهسازی ، حفاظت ، رفع آلودگی خاکها و از سوی دیگر دوام بخشی و ایجاد پایداری در توسعه را بدنبال خواهد داشت .

مشکلات و چالش های عمده خاک و آب کشور: منابع آب و خاک کشور در معرض تهدید و خطر هستند وبا چالش هاو مشکلات متعددی مواجه هستند . عوامل زیادی در گسترش این روند های نامطلوب تاثیر گذار بوده است. ورود پساب های صنعتی ، شهری و روستایی تصفیه نشده به چرحه آبیاری ، موجب آلودگی خاک های کشاورزی و آب های زیرزمینی میشوند. گسترش استفاده از کود های نامتعارف ،مدیریت نادرست پسماند های کشاورزی و موارد دیگر تشدید آلایندگی خاک و آب را در پی دارد. ناپایداری خاکها ناشی از تضعیف پوشش گیاهی حوضه های آبخیز، کشت های نامتعارف، بخشی نگری در مدیریت خاک و آب به عنوان عناصر پیوسته؛ تغییر کاربری اراضی کشاورزی،ساخت و سازی غیر متعارف علاوه بر تاثیر گذاری به محیط زیست، باعث تشدید فرسایش و تخریب خاک به اشکال مختلف و بخصوص ریزگرد ها میگردد. شوری آب و خاک یکی از فاکتور های محدود کننده تولیدات کشاورزی و از مشکلات عمده بخش کشاورزی در ایران است.تغییر کاربری اراضی به بهانه توسعه باغات و احیای اراضی گاها زمینه احداث بنا و یا سایر اقدامات متعدد عمرانی ازجمله ، راه سازی ، استخر، دیوار کشی و غیره را فراهم و بطور کلی محیط زیست منطقه را تحت تاثیر قرار داده و طبعیت را دگرگون می سازد.

بالاآمدن سطح آبهای زیر زمینی ، آب ماندگی، تبخیر شدید وآبیاری های نا متعارف، موجب گسترش خاکهای شور در کشور میشود. ضعف در مواد آلی خاک یکی از مهمترین مشکلات خاک های کشاورزی کشور است که نه تنها بر روند نزول نحوه عملکرد و رشد هزینه های تولید تاثیر میگذارد، در سلامت خاک و موجودات زنده درون خاک هم تاثیر گذارد بوده و مسیر تولید را با اختللال مواجه میسازد . مناطق شهری در حال رشد هستند که اغلب به بها از بین رفتن زمین های کشاورزی حاصلخیز است.

بطورکلی تهدیدات خاک کشاورزی که منجر به پیامدهایی نامطلوب در روند تامین غذا می شود ، به ناچیزبودن درآمد کشاورزان، بالابودن هزینه های تولید، نبود زیر ساخت و زمینه های اشتغال در سایر بخش ها برای جذب افراد فاقد کار که به ناگزیر در بخش کشاورزی مبادرت به فعالیت می نمایند ، وجودشکاف میان ایده های دانش بنیان و دیدگاه های مبتنی بر روشهای سنتی، کاربری های رقابتی و ناسازگار با محیط کشاورزی معطوف دانست که نیازمند تهیه و برنامه ریزی راهبردی است.

اهمیت و کارکرد های مطلوب خاک: خاک کشاورزی بستر تولید، بستر حیات و زیست بسیاری موجودات زنده درون خاک است و به عنوان رکن مهم طبیعت ،کارکردارزشمندی در حفظ و پایداری چرخه عناصر غذایی دارد. منافع خاک سالم، تولید محصولات کشاورزی ، غذای سالم و در برآیند جامعه سالم را در پی خواهد داشت . خاک های پایدار و حاصلخیز ،انعطاف پذیری سامانه های کشاورزی در برابر اثرات تغییر اقلیم را بیشتر شدن می دهد و به عبارتی خاک نقش حیاتی در محدود کردن یا تشدید اصلاحات آب و هوا ایفا می کند. در خاک های سالم ، شرایط فیزیکی خاک بهبود یافته ، بطوریکه قابلیت نفوذ و ذخیره آب و علاوه بر این حفظ مواد مغذی تقویت شده و مقاومت در برابر بیماری ها رشد و تنوع گسترده‌تری از بیوتای خاک که از رشد سالم گیاه حمایت می‌کند صعود یافته است. خاک حاوی مواد معدنی مانند آهن، روی، ترکیبات نیتروژن و غیره است که همگی برای حفظ حیات ضروری هستند. آب را در خود نگه می دارد و آن را در دسترس گیاهان قرار می دهد. آب را تصفیه می کند، سیل را افت می دهد و نقش مهمی در مبارزه با تحولات آب و هوایی ایفا می کند خاک یکی از مخازن اصلی جهانی تنوع زیستی است به طوری که 25 درصد از گونه های جانوری روی زمین در زیر زمین زندگی می کنند، در حالی که 40 درصد موجودات موجود در اکوسیستم های زمینی در دوره ای از چرخه زندگی خود با خاک مرتبط هستند. تنوع زیستی خاک نیز به دلیل ارتباط آن با ریشه گیاه نقش دارویی مهمی دارد. خاک های سالم گیاهان را قادر می سازد تا مواد شیمیایی مفیدی مانند آنتی اکسیدان ها را تولید کنند که آنها را در برابر آفات و سایر تهدیدات خارجی محافظت می کند.

استراتژی‌ها و راه‌کارهای اجرایی مقابله با چالش‌ها: کشاورزی و به تبع آن تولید مواد غذایی و بسیاری عوامل دیگر به مدیریت صحیح توامان آب و خاک وابسته است. اصول کلی مدیریت پایدار خاک و آب برای حمایت از رشد امنیت غذایی بخوبی شناخته شده است. مدیریت دقیق خاک می تواند موجب صعود عرضه غذا شده و اهرمی با ارزش برای تنظیم اقلیم و راه مناسبی برای حفاظت از خدمات زیست بومی خاک می شود. حمایت و پشتیبانی از صاحبنظران و متخصصین و بطورکلی ارائه دهندگان خدمات (محققان، مشاوران، گروه های مدیریت منابع آب و خاک و غیره ) که در جهت ارتقای شناخت عمومی جوامع و تصمیم سازان از اهمیت و کارکرد های سلامت خاک و در راستای برنامه ریزی و تامین منابع مناسب فعالیت های کلیدی انجام میدهند. اقتصادی کردن محصولات کشاورزی میتواند به هدایت و جذب نخبگان و مشارکت آنها در مدیریت کلان بخش منجر میگردد. پشتیبانی از نوآوری ها، سازگاری و تحولات در سیستم های کشاورزی و مدیریت زمین که می تواند سلامت خاک را بهبود بخشد و حفظ کند. ایده‌ها، تخصص و تجربه‌های مختلف در خدمت منافع مردم بومی و دستیابی به استانداردهای پایداری مورد نیاز سرمایه‌گذاران خواهد بود. ارتقای دانش و شناخت عمومی مردم و دستگاههای مرتبط از اهیمت جنبه‌های زمین و خاک و نقش آنها در امنیت غذایی کشور و غیره. تغییر کاربری و توسعه شهرکها و شهرها و اتصال آنها به یکدیگر به گونه ای مدیریت شود تا امنیت غذایی بواسط تخریب خاک و تقلیل سطح تولید و در ادامه محیط زیست در معرض خطر و آسیب قرار نگیرد .ساخت و ساز هر جایی و مکانی ممکن است ولی تولید خاک کشاورزی ممکن نیست. بواقع حفظ منابع زمین و خاک کم هزینه تر از بازسازی یا اصلاح آنهاست. معیشت و کیفیت زندگی جوامع روستایی را در نظر بگیریم. برای مراقبت از کشاورزان باید به کشاورزان تکیه کنیم و با آنها کار کنیم. تضمین کاربری خاک و مدیریت حفظ و تقویت و ترویج کشاورزی پایدار و شیوه های مدیریت زمین در تمامی مناطق بوده در ادامه در مناطقی که فرصت دارد. خاک باید از آلودگی ها نجات داده شود، باید تولید آلاینده ها تحت کنترل در آید. ما باید با سرعت عمل کنیم وگرنه زمانی فرا می رسد که مادر طبیعت تصمیم به عمل می گیرد و در چنین سناریویی زندگی به آن سادگی که در زمان حاضر به نظر می رسد نخواهد بود.

حاصل گیری: ارتقای دانش و آگاهی جامعه از ارزش اقتصادی خاک و نقش آن در زندگی میتواند مشارکت مردمی در پایداری منابع خاک را بدنبال داشته باشد و در این راستا اقدامات و ابتکارات برای بیشتر شدن آگاهی و ارائه راه حل های نوآورانه برای حفظ خاک کشاورزی ضروری است .

ترمیم شکاف میان ایده های دانش بنیان و دیدگاه های مبتنی بر روشهای سنتی، خاتمه دادن به کاربری های رقابتی و ناسازگار با محیط کشاورزی ، مدیریت یکپارچه و به هم پیوسته خاک و آب ، نگرش فرابخشی در نظام اجرایی گامهای موثری است که میتواند در پایداری خاک تاثیر گذار باشد .

14-9-1402 استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است